![بهروز رسانی آتی ویندوز که ممکن است یک مشکل جدی به همراه داشته باشد](https://cdn.yjc.ir/files/fa/news/1403/6/1/19733651_308.jpg)
کشور ما با توجه به جایگاه مهم جغرافیایی و داشتن ذخائر عظیم نفت و گاز، از مهمترین کشورهای تامین کننده انرژی جهان به شمار رفته و از اهمیت ویژه ای جهت حفظ امنیت انرژی جهان برخوردار است. تاریخ پرفراز و نشیب صنعت پالایش نفت ایران به یک قرن پیش و با آغاز به کار پالایشگاه آبادان به سال ١٢٩١ شمسی بر میگردد و هم اکنون با فعالیت ٩ پالایشگاه وارث تجربه ای بزرگ در صنعت پالایش است.
سهم هریک از مناطق مختلف در ظرفیت پالایشگاهی دنیا در شکل ۱ نمایش داده شده است. در این میان آمریکای شمالی پس از کشورهای حوزه اقیانوس آرام و اروپا، با ظرفیت پالایشی روزانه حدود ۲۱ میلیون بشکه ۲۳ درصد از کل سهم پالایشی دنیا را در اختیار دارد، این در حالیست که علیرغم وجود بزرگترین ذخائر نفتی دنیا در خاورمیانه، کشورهای این منطقه تنها ۹ درصد از ظرفیت پالایشی دنیا نقش دارند.
شکل ۱: سهم ظرفیت پالایشگاهی مناطق مختلف جهان (منبع: ترازنامه هیدروکربوری کشور- سال ۱۳۹۰)
مطابق گزارشات سال ۲۰۱۳ اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA)، توزیع ذخائر نفتی کشورهای دارنده نفت خام بهگونهای است که رتبه چهارم در دنیا و رتبه دوم در خاورمیانه به ایران تعلق دارد (شکل ۲)؛ این در حالیست که سهم ایران در ظرفیت پالایشگاهی کشورهای دنیا و منطقه خاورمیانه به ترتیب ۱٫۴۷% و ۱۶٫۸% است.
شکل ۲: حجم ذخائر نفتی کشورهای دنیا (میلیارد بشکه) (۱)
صنایع مختلف برای حفظ جوانب کیفی محصولات، بالا نرفتن نرخ استهلاک تجهیزات، بهینه بودن مصرف انرژی و از این دست موارد، در ظرفیتی کمتر از ظرفیت اسمی (طراحی) که ظرفیت بالفعل نام دارد به تولید محصولات می پردازند. با این وجود، وضعیت ظرفیت اسمی پالایشگاههای ایران طی سالهای گذشته بدون تغییر باقی مانده است و ظرفیت پالایشی کشور حتی با توجه به نیازهای داخلی نیز رشد مناسبی نداشته است. آمارهای موجود نشان می دهد که از سال ۱۳۵۴ تاکنون، تنها با احداث ۲ پالایشگاه جدید اراک و بندرعباس، ظرفیت پالایشگاهی کشور افزایش یافته است. از سال ۱۳۷۶ تاکنون ظرفیت اسمی پالایشگاههای کشور ثابت مانده است و حرکت مطلوبی در راستای تحقق حداقلی ایجاد ارزش افزوده و کاهش خام فروشی نفت صورت نگرفته است.
برای جبران کمبود فرآورده های پالایشی در داخل کشور، با تغییراتی اندک در واحدهای فرآیندی پالایشگاهها، ظرفیت تولید افزایش پیدا کرده است تا بیشتر از ظرفیت و توان اسمی خود کار کنند و ظرفیت این پالایشگاه ها در وضعیتی به مراتب بالاتر از ظرفیت اسمی قرار گرفته است (شکل ۳).
شکل ۳: ظرفیت بالفعل و ظرفیت طراحی شده پالایشگاههای ایران (هزار بشکه در روز)
(منبع: ترازنامه هیدروکربوری کشور- سال ۱۳۹۰)
با مقایسه ظرفیت اسمی و بالفعل پالایشی در پالایشگاه های کشور در می یابیم که برای جبران بخشی از نیاز کشور، اکثر پالایشگاهها با ظرفیتی بالاتر از ظرفیت اسمی خود فعالیت میکنند، به نحوی که عامل استهلاک بالای تجهیزات، بالا رفتن میزان مصرف انرژی و نیز کیفیت پایین فرآورده های نفتی شده است.
جدول ۱: وضعیت پالایشگاههای ایران
پالایشگاه |
سال تاسیس |
ظرفیت اسمی |
ظرفیت بالفعل |
آبادان |
۱۲۹۱ |
۳۵۰ |
۳۹۵ |
اصفهان |
۱۳۵۰ |
۲۰۰ |
۳۶۶ |
بندرعباس |
۱۳۶۹ |
۲۳۲ |
۳۰۹ |
شهید تندگویان تهران |
۱۳۵۲ |
۲۲۰ |
۲۳۸ |
امام خمینی اراک |
۱۳۷۲ |
۱۵۰ |
۲۱۷ |
تبریز |
۱۳۵۶ |
۱۱۰ |
۱۰۹ |
شیراز |
۱۳۵۲ |
۴۰ |
۵۶ |
لاوان |
۱۳۵۴ |
۲۰ |
۳۸ |
کرمانشاه |
۱۳۰۱ |
۲۵ |
۲۱ |
مجموع ظرفیت پالایشی (هزار بشکه در روز) |
۱۳۴۷ |
۱۷۴۹ |
به عنوان مثال، در سال ۱۳۹۰ پالایشگاه اصفهان حدود ۱٫۸۳ برابر ظرفیت اسمی آن به کار گرفته شده است و مشابه این وضعیت در برخی دیگر از پالایشگاههای کشور مانند اراک، لاوان و شیراز نیز وجود دارد (شکل ۴). این موضوع سبب شده است که بخش بسیار زیادی از فرآوردههای پالایشی در قالب فرآوردههای کم ارزشی نظیر نفت کوره تولید شوند و توانایی جبران بخشی از نیاز کشور به بنزین فراهم نشود.
شکل ۴: مقایسه نسبت ظرفیت بالفعل به ظرفیت اسمی پالایشگاههای کشور در سال ۱۳۹۰ (درصد) (منبع: ترازنامه هیدروکربوری کشور- سال ۱۳۹۰)
علاوه بر بالا بردن ظرفیت بالفعل پالایشگاهها، فناوری نامناسب و قدیمی پالایشگاهها و استفاده از خوراک نفت سنگین برای پالایشگاه هایی که بر مبنای نفت سبک (بجز پالایشگاه بندرعباس) طراحی شده اند نیز باعث پایین آمدن کیفیت فرآورده های پالایشگاهی شده است تا در مقایسه با آمار متوسط دنیا در سال های گذشته، درصد توزیع نامناسب فرآورده ها را شاهد باشیم و بخشی از نیاز داخل تامین نشود. همانطور که در شکل های ۵ و ۶ مشاهده می شود، سبد تولیدات پالایشگاهی کشور تفاوت زیادی با متوسط جهانی دارد.
شکل ۵: درصد تولید فرآورده های پالایشگاهی کشور (سال ۱۳۹۰) (منبع: ترازنامه هیدروکربوری کشور- سال ۱۳۹۰)
شکل ۶: متوسط درصد تولید فرآوردهای پالایشگاهی دنیا (سال ۲۰۰۸)
با مقایسهی سبد تولیدات پالایشگاهی کشور با متوسط دنیا پیداست که سهم بنزین تولیدی کشور در سبد فرآوردههای پالایشی (۲۳٫۸ درصد)، تا متوسط جهانی خود فاصله زیادی دارد و میزان تولید نفت کوره کشور تقریبا ۲ برابر متوسط دنیاست به طوریکه بیش از ۹۳ درصد حجم صادرات فراوردههای نفتی کشور را نفت کوره تشکیل میدهد؛ این در حالی است که آمارهای سال ۲۰۱۲ آمریکا نشان میدهد که سهم بنزین از سبد محصولات پالایشگاهی ۴۵ درصد است و نفت کوره تنها ۳٫۲ درصد از سبد فرآورده ها را به خود اختصاص داده است.
نتیجه گیری:
در حالیکه ایران در بین کشورهای خاورمیانه و حتی دنیا از جایگاه مهم جغرافیایی و ذخائر عظیم نفت و گاز برخوردار است اما سهم و نقش پررنگی در عرصه صنعت پالایشی ندارد و در راستای ارتقای بهره وری و ایجاد حداکثری ارزش افزوده به نحو مطلوبی عمل نکرده است و از عهده تأمین حداقل نیازهای داخلی خود در زمینه فرآورده های نفتی نیز برنیامده است؛ به گونه ای که افزایش ظرفیت بالفعل پالایشگاهها در تشدید هدر رفت بخش زیادی از ثروت کشور در قالب نفت کوره موثر بوده است.
علاوه بر بالابردن ظرفیت بالفعل پالایشی، فناوری نامناسب پالایشگاههای کشور عامل بسیار مهم دیگری است که در تولید بالای نفت کوره، پایین بودن کیفیت فرآورده ها، افزایش مصرف انرژی، پایین آمدن توجیه اقتصادی و افزایش آلایندگی زیست محیطی موثر است.
—————————-
۱٫ Oil & Gas Journal, U.S. Energy Information Administration (eia), 2013
2. اداره اطلاعات انرژی آمریکا http://www.eia.gov